آگاهى و آشنايى به قطب مغناطيسى و تميز آن از قطب جغرافيايى ، و كاربرد قطبنما و قبله‌نما حاصل شده است كه در حد كفايت است ، اين بحث را به يك تبصره و فذلكه و خاتمه ، خاتمه مىدهيم . اما تبصره : رصدى بزرگ ، و حكيم رياضى نامور مولى ابو القاسم غلامحسين بن مولى فتح محمد كربلايى جونپورى شيرازى در عنوان جداول اطوال و عروض از زيج بهادر خانى فرمايد : آنچه فى زماننا هذا در دفاتر قدماء ارقام اطوال و عروض بلدان يافته مىشود اكثر آن مختلف است ، كه غايت تفاوت اختلاف تقريبا به دو درجه مىرسد « 1 » . غرض ما اين است كه بايد به گفته يك رصدى صاحب زيج كه غايت تفاوت اختلاف ارقام اطوال و عروض بلدان در دفاتر قدماء تقريبا به دو درجه مىرسد توجه بسزا داشت و جدا در دفتر خاطر نگاشت . و ما نيز در پايان درس 82 ، « دروس هيئت و ديگر رشته‌هاى رياضى » بدان آگاهى داده‌ايم . پس اگر اختلاف بيش از اندازه ياد شده ديده شده است ، اشتباه و سهو از كاتب است نه از اعمال رصدى . مثلا در يك دفترى طول بلدى به حروف جمل « له » درجه است ، و در ديگرى « كه » درجه ، كه ده درجه تفاوت است و بىگمان نادرست است ، يا « كه » ، « له » شده است و يا به عكس ، و هكذا نظائر آن دو ، فتبصر و تدبر جدّا . اگر بخواهيم با دائره هنديه مثلا در قم سمت اصفهان را كه شهر همسايه قم است تحصيل كنيم و به اندازهء يك درجه غربى در عمل خبط روى آورد ، و بر خط سمت ، يك درجه خبط پيش برويم ، ناگاه مىبينيم از همدان سر بدر آورده‌ايم ، تا چه رسد به اختلاف بيشتر .

--> ( 1 ) . ط 1 ، صفحه 392 .